پژوهش‌نامه زنان

پژوهش‌نامه زنان

تبیین نقش اثرگذار خواتین مسلمان در توسعه و رونق معماری قرون هفتم تا نهم (ه.ق) یزد

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معماری، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران
10.30465/ws.2026.52408.4454
چکیده
امروزه زنان به‌عنوان مهندسین ناظر و طراح معماری مستقیماً نقش اثرگذار خود را در توسعه و رونق معماری ایران ایفا می‌کنند درحالی در گذشته چنین نقشی به عهده نداشتند. در راستای فهم نقش آنان در توسعه و رونق معماری گذشته قرون هفتم تا نهم ه.ق یزد که بنابر اسناد و مصادیق تاریخی معماری در اوج رونق و توسعه خود بوده، انتخاب گردید. خواتین زنان درباری این دوران بودند که نقش مهمی در حوزه‌های مختلف سیاسی و اجتماعی ایفا کردند. پژوهش حاضر به دنبال تبیین نقش اثرگذار آنان در حوزه‌ی فرهنگ و خاصه معماری بوده؛ به نظر می‌رسد بتوان متکی بر اسناد و آثار تاریخی این هدف را دنبال کرد. در این مقاله سعی شد با روش توصیفی-تحلیلی-استنباطی نقش آنان در توسعه و رونق معماری یزد تبیین شود. ابتدا خواتین فعال و لیست بناهای به جای‌مانده این دوران معرفی گردید. با استدلال مبتنی بر مستندات، به این پرسش پاسخ گفته شد که «خواتین مسلمان دوران مذکور در رونق و توسعه معماری یزد چه نقشی ایفا کردند؟». معلوم شد خواتین با تخصیص اموال و املاک خود در خدمت ساخت و توسعه ابنیه عام‌المنفعه و توسعه خانه و باغات به‌عنوان بانی، حامی یا واقف معماری یزد در توسعه و رونق آن اثرگذار بودند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

To explain of the effective role of Muslim women in the development and prosperity of architecture in 13th to 15th centuries in Yazd

نویسنده English

SAEEDED HOSEINYZADEH
Assistant Professor of Department of Architecture, Payame Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

While today, women directly play their influential role as supervising engineers and architectural designers, in the past, women did not have such a role. In order to understand the role of women in the past of architecture, from 12th to 14th centuries AC in we choose Yazd in the case study. It seems to Muslim women have played an important role in the prosperity and development during these centuries, which can be explained by relying on the historical and remaining architectural buildings. Because of the Iranian architectural history has paid less attention to the effective role of women, in this article, it was tried to pay attention to its based on historical texts and architectural cases. we studied the effective role of women in the development and prosperity of Yazd architecture that is explained with the descriptive-analytical-inferential method. At first, these active women are introduced. Then, answered to this question: "What was the role of the Muslim women in the prosperity and elevation of Yazd architecture?". The results show that these women were effective in the prosperity of Yazd architecture as founders, patrons or knowledgeable in the construction and development of public buildings and the development of houses and gardens.

کلیدواژه‌ها English

Yazdian Muslim women
Ilkhani era
Al-Muzaffar and Timuri
Yazd architecture
ابن بطوطه (1376). سفرنامة ابن بطوطه، ترجمة محمدعلی موحد، ج 1، تهران: نشر آگاه.
احمدی، نزهت(1383). «نقش زنان در ایجاد بناهای مذهبی در پایتخت صفویان». فصلنامه بانوان شیعه، س 1، ش 1: 19-35.
اسفنجاری کناری، عیسی(1384). «مطالعه و پژوهش معماری مسجد جامع ده نو میبد». فصلنامه اثر، 26( 38 و 39): 3-53.
افشار، ایرج (1354). یادگارهای یزد، جلد دوم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
افشار، ایرج (1371). یزدنامه- سلسله متون و تحقیقات فرهنگ ایران زمین، جلد اول، تهران: انتشارات جداگانه.
افشار، ایرج (1377). یزدنامه- سلسله متون و تحقیقات فرهنگ ایران زمین، جلد دوم، تهران: انتشارات جداگانه.
اقبال آشتیانی، عباس(1388). تاریخ ایران پس از اسلام(از صدر اسلام تا انقراض قاجاریه)، تهران: الهام.
امامی میبدی، داوود (۱۴۰۱). بررسی مدارس دورۀ آل‌مظفر و تیموری یزد به استناد متون تاریخی. مطالعات باستان‌شناسی پارسه. ۶ (۲۱) :۲۴۲-۲۱۷.
ایمان، محمد تقی و طاهره کیذقان (1382). «بررسی عوامل مؤثر بر هویت اجتماعی زنان (مطالعه موردی زنان شهر شیراز)». علوم انسانی دانشگاه الزهراء، 12 13( 44 - 45): 79-107.
بلندی، فاطمه(1389). «اوضاع اقتصادی ایران در عصر شاهرخ تیموری». فصلنامه رشد آموزش تاریخ، ش 4: 15- 19.
بحرانی‌پور، علی (1392). «نقش ترکان خاتون در شکوفایی تجارت کرمان (681 - 655 هـ.ق.)»، در: مجموعه مقالات سمینار بین‌المللی زن در تاریخ اسلام (از قرن هفتم تا سیزدهم هجری). تهران: چهارمین سمینار بین‌المللی زن در تاریخ اسلام از قرن هفتم تا سیزدهم هجری: 38-62.
بهروزی، محمد جواد (1385). سرگذشت دوازده تن از زنان مؤثر در تاریخ ایران، چاپ دوم، تهران: واژه آرا.
بهشتی، سیدمحمد. قیومی بیدهندی، مهرداد (1388). فرهنگ‌نامه معماری ایران در مراجع فارسی (اصطلاحات و مفاهیم). تهران: دانشنامه تاریخ معماری ایرانشهر.
بیانی، شیرین (1397). زن در ایران عصر مغول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
جعفری، جعفربن‌محمد (1343)، تاریخ یزد، به کوشش ایرحج افشار، ج۱، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
جعفری، علی‌اکبر؛ رضائی، مرجان(1390). «بررسی نگرش زنان شیعه عصر صفویه به خرافات و باورهای نادرست». دوفصلنامه بانوان شیعه، ش 26:133-162.
جلیلیان، شهرام و علی فاطمی (1390). «پوشش زنان در ایران باستان: مطالعه موردی دوره هخامنشیان». تحقیقات فرهنگی، ش 15: 1-22.
جمال‌الدین، غلامرضا و احمد صالحی کاخکی (1396). «بررسی مولفه‌های معماری اسلامی دوره ایلخانان از دریچه تاریخ اجتماعی (دوره ایلخانیان: معمار و صنف معماری، ناظر صنف، حامیان و بانیان)». تحقیقات تاریخ اجتماعی، 7(1): 57-84.
جوادی، سیدمهدی (1384). «خواتین و نقش سیاسی-اجتماعی آنان در تاریخ اسلام». تاریخ اسلام، شماره 22: 151-182
چراغی، زهره (1391). وقف قنات (مطالعه موردی:قنات‌های موقوفه سید رکن‌الدین در یزد). تاریخ اسلام و ایران. ش 101: 51-68.
حامدی، محمدرضا و آذر حیدری هوشیار (1388). «هنرهای ظریفه عصر تیموری». فصلنامه تاریخ، س 4، ش 15: 7-35
حافظ ابرو (1350). ذیل جامع التواریخ رشیدی. تصحیح خانبابا بیانی. تهران: انجمن آثار ملی.
حسین‌پور، سیدعلی(1386). «تاریخ اجتماعی شیعیان ایران در نیمه نخست قرن نهم هجری». فصلنامه تاریخ در آئینه پژوهش، س 4، ش 4: 59-82.
حسینی‌زاده مهرجردی، سیده سعیده (1392). نگاهی توصیفی و تحلیلی به سنگ نبشته های موجود در مسجدجامع کبیریزد. پژوهش هنر. ش5: 51-65.
خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین (1380). تاریخ حبیب السیر فی اخبار بشر، 4ج، تهران: خیام.
دانش یزدی، فاطمه (1398)، «نقش خاتون تیموری در آبادانی یزد»، یزد: همایش علمی فرهنگ رضوی و بانوان فرهیخته و نیکوکار- بزرگداشت بانو ستی فاطمه.
دانشنامه جهان اسلام (1404). بنیاد دائره‌المعارف اسلامی، جلد 1.
رحیمدل میبدی، طیبه (1389). «بررسى تاریخى ورود اسلام و تشیّع به یزد»، نشریه معرفت، س 19، ش 156: 59-68.
رئیس‌السادات، تهمینه. عباسی، جواد. مرادی نسب، حسین (1390). «نقش آل مظفر در تمدن اسلامی». فصلنامه تاریخ در آئینه پژوهش، س 8، ش 2.
زاهد، سیدسعید. بیژن خواجه‌نوری (1382). «بررسی و تحلیل اجمالی نقش اجتماعی زنان در تاریخ ایران». فرهنگ، ش 48: 51-138.
زاهد زاهدانی، سیدسعید؛ موسوی، زهرا؛ روحانی، علی (1389). «بررسی کنش های جمعی زنان ایرانی؛ مطالعه موردی: زنان دوره قاجار». دوفصلنامه بانوان شیعه، ش 23: 57- 94.
زینی، مهری. جلالی پندری، یدالله (1388). «زنان و سیر و سلوک عرفانی». فصلنامه پژوهش‌های ادب عرفانی، ش 10: 21-50.
سرآبادانی تفرشی، اکرم (1389). «نظری بر دستاوردهای فرهنگی و تمدنی آل مظفر»، نامه تاریخ‌پژوهان، ش 22.
سیدرکن‌الدین محمد حسینی یزد (1341). جامع‌الخیرات. به کوشش محمـد تقی دانـش‌پـژوه. ادارة کل حج و اوقاف و امور خیریة استان یزد.
سعدی، مصلح‌بن عبدالله (1393). گلستان و بوستان سعدی. چاپ سوم. تصحیح محمدعلی فروغی. به کوشش حمیدرضا مجدآبادی، تهران: پروان.
شایسته‌فر، مهناز(1388). «نقش زنان بانی در گسترش معماری عصر تیموری و صفوی». مطالعات فرهنگ - ارتباطات، 10(38): 69-99.
شریعتی، سارا و اعظم راودرود (1389). «نگاهی جامعه شناختی به زنانه شدن عرصه هنر(پرسشی از تاریخ و نگاهی به حال)». فصلنامه مطالعات اجتماعی روانشناختی زنان، س 8، ش 4: 7-28.
شهاب‌رضوی، ارغوان و داوود امامی میبدی (1388). ویژگی های عناصر معماری در مدارس آل مظفر یزد، دانشگاه پیام نور یزد
صفا، ذبیح‌الله (1351). تاریخ ادبیات در ایران. ج 3، بخش 1. تهران: ابن‌سینا.
عاملی رضایی، مریم (1387). «نوشته های زنان در دوره ی ناصری و مشروطه». کتاب ماره تاریخ و جغرافیا، سال 12، ش7: 8-12.
عباسی، جواد (1374). «مدارس عصر ایلخانی، پیوند دانش و وقف». فصلنامه وقف میراث جاویدان، س 3، ش 2: 74-86.
فرخی، یزدان (1389).« تاریخ فرخی(اثر ناشناخته از روزگار تیموریان)». فصلنامه گنجینه اسناد، س 20، دفتر 4: 6-15.
فرخزاد، پوران (1378). دانش‌نامه زنان فرهنگ‌ساز ایران و جهان 1 (زن از کتیبه تا تاریخ)، تهران: زریاب.
فروغ‌بخش، احمد(1389)، «نقش اداری و حکومتی خاتون‌های مغول»، ماهنامه رشد آموزش تاریخ، ش 38: 28-31.
فصیحی، سیمین(1388)، «از تاریخ مردان نخبه تا تاریخ زنان فراموش شده؛ علل تأخیر در پیدایش تاریخ نگاری زنان». فصلنامه تاریخ نگری و تاریخ نگاری، س 19، ش 2 : 43-68.
قهرمان‌پوری، امیر. مهدیزاده، کتایون. مرادی بیدکرپه، محمد مهدی. وفائی‌راد، مهدی (1403). تاثیر زنان در گسترش معماری سرزمین های اسلامی، همایش بین المللی جایگاه زن در جهان اسلام، شهریار، https://civilica.com/doc/2403007  
کاتب، احمدبن‌حسین‌بن‌علی(1357)، تاریخ جدید یزد، به کوشش ایرج افشار، چاپ سوم، ویراست دوم، تهران: فرهنگ ایران‌زمین.
کاوسی، ولی‌الله (1389). «بازسازی آثار معماری در دوره تیموریان». فصلنامه تاریخ و تمدن اسلامی، س 6، ش 12: 107-129.
گلی زواره، غلامرضا (1384)، خواتین مغولی و نقش آنان در امور کشوری و لشکری، پیام زن، ش 159: 14.
محقق، مهدی. آرزو لاریجانی (1390). «بررسی تأثیر حکومت‌های مغول و تیموری بر گسترده شدن اندیشه‌های عرفانی». فصلنامه تحقیقات تعلیمی و غنایی زبان و ادب فارسی،‌ ش 8: 159-176.
میرحسینی، محمد (1382). «تصوف مشایخ صوفیه یزد در قرن هشتم هجری». فصلنامه نامه انجمن، ش 10: 42-57.
میرهاشمی روته، سید احسان. سلطان زاده، حسین. میرشاهزاده، شروین (1403). دو فرهنگ و یک فهم از معماری: تبیین موقعیت معماری و معماران از قرن هفتم تا نهم هجری. جامعه‌شناسی فرهنگ و هنر. 1-16. doi: 10.22034/scart.2024.139646.1355
مستوفی‌ بافقی، محمدمفیدبن محمود (1342)،  جامع مفیدی،  ج 3، به کوشش ایرج افشار، تهران: اساطیر.
میلر، ایزابل (1380). تاریخ جدید یزد(تاریخ محلی یزد در سده نهم هجری/پانزدهم میلادی). مترجم: منصور صفت گل، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ش 46 و 47: 99-103.
نائینی، محمدجعفربن‌محمدحسین (1353). جامع جعفری (تاریخ یزد در دوران نادری، زندی و سلطنت فتحعلی‌شاه)، به کوشش ایرج افشار. تهران: سلسله انتظارات انجمن آثار ملی.
نوروزی، جمشید. مژگان صادقی‌فرد (1399). «چگونگی نقش‌آفرینی زنان درباری در حکومت آل مظفر»، تاریخ ایران، دوره 13، ش 3: 43-66.
واسعی، سیدعلیرضا و زینب اسکندری (1392). «نقش زنان در بسط فرهنگ محرم و سوگواری در عصر ناصری». تحقیقات تاریخ اجتماعی، 3(1): 115-132.
یزدی، شرف‌الدین علی (1386). ظفرنامه، تصحیح سید سعید محمد صادق. ج 2، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
Babaie, S. (2018). Chasing after Muhandis. K. Rizvi (ed.). Affect, Emotion, and Subjectivity in Early Modern Muslim Empires: New Studies in Ottoman, Safavid, and Mughal Art and Culture. (Pp 21- 44), Leiden: Brill.
Kruft, Hanno- Walter (1994). A history of architectural theory, From Vitruvius to the Present. Chronicle Books Llc.

  • تاریخ دریافت 16 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 05 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 17 آذر 1404