پژوهش‌نامه زنان

پژوهش‌نامه زنان

بررسی ادبیات مادرانه در جایگاه ژانری نوظهور در نقد ادبی معاصر

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
10.30465/ws.2026.53105.4502
چکیده
ادبیات معاصر در سال‌های اخیر با ورود پررنگ‌ تجربه‌های زیستی زنان، به‌‌ویژه مادری با خلأ نظری مواجه شده است؛ چراکه این تجربه‌ها در چارچوب‌های سنتی ادبیات جای نمی‌گیرند. پژوهش حاضر با هدف امکان‌شناسی «ادبیات مادرانه» به‌مثابۀ ژانری نوظهور در نقد ادبی معاصر انجام شده است. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی بوده و آثاری از شارلوت پرکینز گیلمن، سیمون دوبووار و شیوا علی‌نقیان به‌عنوان نمونه‌های شاخص تحلیل شده و ویژگی‌های متمایز این ژانر بررسی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ادبیات مادرانه واجد شاخصه‌هایی مستقل است همچون: تمرکز بر بدن‌مندی، تجربه‌های عینی مادری، روایت‌های چندصدایی، بهره‌گیری از فرم‌های روزنگاشتی متناسب با زیست مادری و ایفای نقش انتقادی در برابر گفتمان‌های تثبیت‌شده دربارۀ مادری. این ژانر با عبور از مرزهای سنتی گونه‌ای خودآگاهی جمعی دربارۀ تجربۀ مادری پدید می‌آورد و نشان می‌دهد مادری آغازی تازه برای بازآفرینی زبان زنانه است. این خصوصیات بیانگر آن است که ادبیات مادرانه ظرفیت تثبیت درجایگاه ژانری مستقل را دارد. نوآوری این پژوهش در آن است که برای نخستین بار مادری از سطح «موضوع» به سطح «ژانر» ارتقا یافته و جایگاهی نظری در مباحث ژانرشناسی یافته است. اهمیت این نتیجه آن است که ادبیات مادرانه به غنای نقد ادبی و مطالعات جنسیت کمک می‌کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A study on Motherly Literature as a newfound Genre in Contemporary Literary Criticism

نویسندگان English

Sara Moradi karam basti 1
Amirabbas Azizifar 2
1 Master's student of Persian language and literature, Faculty of Literature, Razi University, Kermanshah, Iran
2 Associate Professor of Department of Persian Language and Literature, Razi University, Kermanshah, Iran
چکیده English

In recent years, contemporary literature has increasingly incorporated women’s lived experiences—particularly those of motherhood—yet remains theoretically underdeveloped in addressing them, as such experiences do not fit within traditional literary frameworks. This study aims to explore the possibility of recognizing “motherly literature” as an emerging genre in contemporary literary criticism. Using a descriptive–analytical method, the research examines selected works by Charlotte Perkins Gilman, Simone de Beauvoir, and Shiva Ali-naghian as representative examples to identify the distinctive features of this genre. The findings reveal that motherly literature possesses independent characteristics such as an emphasis on embodiment, the concrete realities of motherhood, polyphonic narratives, the use of diary-like forms corresponding to motherly life, and a critical stance toward dominant discourses on motherhood. By transcending conventional boundaries, this genre fosters a form of collective self-awareness about motherly experience and demonstrates that motherhood can serve as a new point of departure for reimagining feminine language. The study’s innovation lies in elevating motherhood from a thematic concern to a generic category, thus establishing its theoretical significance. Ultimately, motherly literature enriches both literary criticism and gender studies.

کلیدواژه‌ها English

Motherly Literature
Autobiography
Genre
Motherhood
استن، ایلین (1396)، تمرین‌های تئاتر فمینیستی، ترجمۀ شیرین بزرگمهر، تهران: بیدگل.
اسمیت، سدونی و واتسون، جولیا (1401)، ادبیات من، ترجمۀ رویا پورآذر، تهران: اطراف.
اعزازی، شهلا (۱۳۹9)، «مادری در گذر زمان»، در: نیمۀ پنهان مادری، به کوشش شهلا اعزازی، تهران: آگاه.
آبوت ، والاس و پاملا، کلر (1401)، جامعه شناسی زنان، ترجمۀ منیژه نجم‌عراقی، تهران: نی.
پرکینز گیلمن، شارلوت (1402)، کاغذ دیواری زرد، ترجمۀ نیلی انصار، تهران: نی.
ثقفیان، سپیده (1402)، در تقاطع سنت، فقر و جنسیت، تهران: خرد سرخ.
جانینی بلوتی، النا (1385)، اگر فرزند دختر دارید، ترجمۀ محمد جعفر محجوب، تهران: نی.
دوبووار، سیمون (1380)، خاطرات، ترجمۀ قاسم صنعوی، ج 1، تهران: توس.
دوبووار، سیمون (1400)، مرگی بسیار آرام، ترجمۀ سیروس ذکاء، تهران: ماهی.
دمارنف، دافنه (1390)، غریرۀ مادری در مورد فرزندان، عشق و زندگی معنوی، ترجمه و تلخیص آزاده وجدانی، تهران: دفتر نشر معارف.
ذهبی، الناز (1403)، بارداری در بطن نابرابری یک مردم نگاری چند میدانه در شهر تهران، تهران: خرد سرخ.
زرلکی، شهلا (1393)، چراغ‌ها را من روشن می‌‌کنم، تهران: نیلوفر.
زرلکی، شهلا (1402)، در خدمت و خیانت زنان گفتارهایی دربارۀ زنان، تهران: چشمه.
زرقانی، سید مهدی و قربان صباغ، محمود رضا (1395)، نظریۀ ژانر نوع ادبی، رویکرد تحلیلی- تاریخی، تهران: هرمس.
علی‌نقیان، شیوا (1401)، خط آبی کمرنگ، تهران: فرهنگ جاوید.
علی‌نقیان، شیوا (۱۳۹9)، «مادری، روانکاوی و سیاست اجتماعی»، در نیمۀ پنهان مادری، به کوشش شهلا اعزازی، تهران: آگاه.
فتوحی، محمود (1391)، سبک شناسی نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها، تهران: سخن.
قاسمی‌نژاد، علی (1381)، فرهنگنامۀ ادب فارسی، به سرپرستی حسن انوشه، ج 2، ذیل مدخل «ز»، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
کاسک، ریچل (1403)، یک عمر کار دربارۀ مادر شدن، ترجمۀ طهورا آیتی، تهران: بیدگل.
مارکوس، لارا (1400)، خودزندگی‌نامه: درآمدی خیلی کوتاه، ترجمۀ مریم قیاسوند، تهران: لوگوس.
نجم‌آبادی، افسانه (1404)، اتوبیوگرافی زنان در ایران معاصر، تهران: بیدگل.
نجم عراقی، منیژه (1389)، زن و ادبیات، تهران: چشمه.
ویار، دومینیک و ورسیه، برونو (1399)، ادبیات فرانسه از 1980 تا امروز، ترجمۀ محمد بهرامی و سعید صادقیان، تهران: فرهنگ معاصر.
رجاء ابوعلی، زینب زینب اکبری (1400)، «برساخت گفتمانی هویت در زندگی‌نامه‌های خودنوشت زنان ایزدی»، دو ماهنامۀ علمی- پژوهشی بین المللی جستارهای زبانی، ش 1.
عمارتی مقدم، داوود (1390)، «نقش موقعیت در شکل‌گیری ژانر: معرفی یک رویکرد»، فصل‌نامۀ علمی_پژوهشی نقد ادبی، ش 15.
فرزان سجودی ، مریم قائمی (1398)، «نسبت زبانی و گفتمان در زندگی‌نامه‌های ‌خودنوشت از منظر پست مدرنیسم»، دو ماهنامۀ علمی-پژوهشی جستارهای زبانی، ش 49.
فرزان سجودی ، مریم قائمی (1397)، «سوژۀ زندگی‌نامۀ خودنوشت از منظر پست‌مدرنیسم»، دوفصل‌نامۀ علمی-پژوهشی نقد و نظریۀ ادبی، ش 5.
فریدان، بتی (1398)، رازوری زنان، ترجمۀ فاطمه صادقی و همکاران، تهران: نگاه معاصر.
قدرت قاسمی‌پور (1400)، «تبیین نظری شکل‌گیری ژانرها و مناسبات بین ژانر و خلاقیت ادبی»، فصل‌نامۀ علمی-پژوهشی پژوهش‌های ادبی، ش 74.
کاظمی، سیمین (۱۳۹9)، «مادری و بدن زنان»، در: نیمۀ پنهان مادری، به کوشش شهلا اعزازی، تهران: آگاه.
مهدی جهانتاب، شهرزاد صالحی و جاوید تقی نژاد (1402)، « بررسی حساسیت و کیفیت تست سریع بارداری»، همایش بین المللی زیست شناسی و علوم آزمایشگاهی.
هدی هادی‌پور و نجمه نظرآبادی (1396)، «زبان زنانه و ترجمه: مطالعۀ موردی کاغذ دیواری زرد»، دوفصل‌نامۀ علمی-پژوهشی پژوهش‌های زبان‌شناختی در زبان‌های خارجی، ش 2.
Blackwood, S. (2018). Is motherhood a genre? Los Angeles Review of Books. https://lareviewofbooks.org/article/is-motherhood-a-genre/
de la Paz de los Ríos, L. (2022). Challenging female roles and spaces: Adrienne Rich's Of Woman Born. Motherhood as experience and institution. Revista Internacional de Culturas y Literaturas, (25), 317–326.
Chodorow, N. (1978). The reproduction of mothering. Berkeley, CA: University of California Press.Glenn, E. N. (1994). Social constructions of mothering: A thematic overview. In E. N. Glenn, G. Chang, & L. R. Forcey (Eds.), Mothering: Ideology, experience, and agency (pp. xx–xx). London: Routledge.
Poppy, S. A. (2022). From difference to differences: Reviewing theories of women’s autobiography and contextualizing the concept of métissage. Overtones: Ege Journal of English Studies, 1, 35–40.
Paiola, S. (2020). A thread, a maternal thread. Studies in the Maternal, 13(1).
Rye, G. (2006). Maternal genealogies: The figure of the mother in/and literature. Journal of Romance Studies, 6(3), 1–15.
Rich, A. (1986). Of woman born: Motherhood as experience and institution. W. W. Norton & Company.

  • تاریخ دریافت 20 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 24 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 20 دی 1404