پژوهش‌نامه زنان

پژوهش‌نامه زنان

بازاندیشی در مسائل فقهی زنان به مدد روش شناختی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری مطالعات زنان (حقوق زن در اسلام)، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 استادیار گروه مطالعات زنان، دانشکده علوم انسانی،دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.30465/ws.2026.52595.4463
چکیده
مبانی و روش‌های مورد استفاده در رویکرد فقه سنتی، پیش آورنده پاره‌ای چالش‌های عملی، فراروی برخی ساحات این رویکرد و از جمله ساحت حقوق زنان است که در زیست انسانی معاصر پیوسته در حال زایش و تکثیر می‌باشد و چنان‌چه مبانی و روش‌های این رویکرد مورد بازبینی قرار نگیرد، نقش آفرینی آن با بحران روبه‌رو می‌شود؛ چراکه به‌تدریج با گرایش اکثریت اجتماع به دین حداقلی، برای اقامه دستورات شرعی در جامعه با دشواری‌های فزاینده‌ای مواجه خواهیم شد. در این جستار با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و شیوه مطالعه کتابخانه‌ای ضمن طرح ضرورت بازاندیشی در قرائت‌های معمولِ دینی، به چالش‌های فراروی فقه سنتی در مواجهه با حقوق زنان پرداخته و به مواریث فقهی در کشاکش گفتمان ثبات و تغییر اشاره شده و سپس رویکرد پژوهش حاضر در به کارگیری ادله و شیوه بازاندیشی نسبت به نصوص شرعی بیان شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Rethinking in the women's Fiqhi issues with methodological assistance

نویسندگان English

Marzieh Esmaeeli Fallah 1
Touba Shakeri Golpayegani 2
1 PHD in Women Studies, Humanities Faculty, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor of Department of Women Studies, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

The principles and methods utelized in the traditional fiqh approach, bring about some practical challenges in various fields of this approach, including the area of women's rights, which is perpetually emerging and multiplying in contemporary human life. If the principles and methods of this approach do not reviewed, its role will confront a crisis, because as the majority of society gradually affiliated toward a minimalist religion, we will face mounting difficulties in implementing religious orders in society. In this article, using a descriptive-analytical method, by using the library study method, while discussing the necessity of rethinking in common religious readings, it addresses the challenges facing traditional Fiqh in dealing with women's rights, and refers to the Fiqhi legacies in the confrontation between the discourse of stability and change. Then, the approach of the present research in applying evidence and methods of rethinking religious texts is elaborated.

کلیدواژه‌ها English

Rethinking
women's Fiqhi issues
methodology
 قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
آصفی، محمدمهدی (بی‌تا)، فقه اهل البیت علیهم السلام، قم: دائره المعارف فقه اسلامی.
ابن ادریس، محمد بن منصور (1410)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، چاپ دوم، قم: دفتر نشر اسلامی.
ابن‌بابویه ‌(شیخ صدوق)، ابوجعفر ‌محمد بن‌ علی (1404). من لایحضره الفقیه. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه.
ابن عاشور، محمد طاهر (1420)، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت: موسسه التاریخ العربی.
اردبیلی، احمد بن محمد (1403)، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، قم: انتشارات اسلامی.
اصفهانی، سید ابوالحسن (1429)، نهایه الدرایه فی شرح الکفایه، چ 2، بیروت: مؤسسه آل البیت.
انصاری، مرتضی بن محمد امین (1434)، فرائد الاصول، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
بحرانی، یوسف بن احمد (1405)، الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
پوپر، کارل ریموند (1389)، اسطوره چارچوب (در دفاع از علم و عقلانیت)، مترجم علی پایا، چ 3، تهران: طرح نو.
تشکری، زهرا (1381)، زن در نگاه روشنفکران، قم: طه.
تفتازانی، سعدالدین (1428)، شرح المقاصد، بیروت: الشریف الرضی.
جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1385)، ترمینولوژی حقوق، چ شانزدهم، تهران: گنج دانش.
جناتی، محمد ابراهیم (1372)، «نقش زمان و مکان در اجتهاد»، کیهان اندیشه، ش50.
جوادی ‌آملی، عبدالله (1385)، زن ‌در آیینه ‌جلال ‌و جمال، قم: إسراء.
جوادی ‌آملی، عبدالله (1384)، درس خارج نکاح، فقه نکاح، بازیابی 2 اسفند 1396 از: http://javadi.esra.ir/archive-feghe1
حائری، شهلا (1996)، المتعه، بیروت: شرکه المطبوعات.
حب الله، حیدر (2014)، المرأه فی الفکر الاسلامی المعاصر قضایا و اشکالات، بیروت: الانتشار العربی.
حرعاملی، محمد بن ‌حسن (1412)، تفصیل ‌وسائل‌ الشیعه ‌الی‌ تحصیل‌ مسائل ‌الشریعه، قم: موسسه‌ آل‌ البیت ‌لإحیاء التراث.
حسینی فیروزآبادی، مرتضی (1400)، عنایه الاصول فی شرح کفایه الاصول، چ چهارم، قم: کتاب فروشی فیروزآبادی.
حکیم، محمدتقی (1418)، الاصول العامه فی الفقه المقارن، قم: مجمع جهانی اهل بیت.
حلی (محقق حلی)، ابوالقاسم (1409)، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
حلّی (علامه)، حسن‌ بن‌ یوسف (1388)، تذکره ‌الفقهاء، قم: مؤسسه آل ‌البیت(ع).
حلّی (علامه)، حسن‌ بن‌ یوسف (1412)، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه.
حلی (فاضل مقداد)، مقداد بن عبدالله سیوری (1425)، کنز العرفان فی فقه القرآن، قم: انتشارات مرتضوی.
خاقانی اصفهانی، مهدی (1395)، «کشمکش میان رویکرد تعقلی و تعبدی به فقه جزایی: درآمدی بر سیاست جنائی دولت ایران»، دولت‌پژوهی، سال دوم، ش8، 115-81.
خباز، محمد (2009)، صوره المرأه فی التراث الشیعی، بیروت: الانتشار العربی.
خویى، سید ابوالقاسم (1418)، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، قم: تحت اشراف آقای لطفی.
خویى، سید ابوالقاسم (1417) محاضرات فی اصول الفقه، چ چهارم، قم: طبع دار الهادی.
ذویب، حمادی (2009)، جدل الأصول و الواقع، بیروت: دار المدار الإسلامی.
راوندی، قطب الدین (1405)، فقه القرآن، چ2، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.
رشاد، علی‌اکبر (1382)، منطق فهم دین، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
رشیدرضا، محمد (1414)، تفسیر المنار، بیروت: دارالمعرفه.
سروش محلاتی، محمد (1379)، «امکان تغییر حکم شرعی»، حریم امام، سال7، ش 333.
شجریان، مهدی (1401)، «عدالت جنسیتی و گفتمان عدم تغییر در احکام فقهی زنان»، مطالعات راهبردی زنان، ش98، 131-111.
شجریان، مهدی (1400الف)، «عدالت جنسیتی و گفتمان تغییر در احکام فقهی زنان»، مطالعات راهبردی زنان، ش91، 28-7.
شجریان، مهدی (1400ب)، «اجتهاد عقل‌گرا و مسائل فقهی زنان»، مطالعات جنسیت و خانواده، سال نهم، شماره 2، 33-11.
شجریان، مهدی (1397)، «نگرشی نوین در تبیین ضرورت عقلی عمل به دستورات شرعی»، عقل و دین، سال 8، ش15.
شجریان، مهدی (1395)، «بررسی گستره شریعت از منظر دیدگاه‌های رایج در مصالح و مفاسد واقعیه»، آیین حکمت، سال 10، ش35، 106-85.
شفیعی، علی؛ منصور امیرزاده جیرکلی و محمدرضا کاظمی گلوردی (1402)، «خوانش انتقادی رویکرد فقه سنتی به حقوق زنان (مبانی و چالش‌ها)»، فقه و اصول، ش 133، 147-123.
صادقی تهرانی، محمد (1383)، فقه گویا، قم: جامعه علوم القرآن.
صانعی، یوسف (1388)، شهادت زن در اسلام، قم: فقه الثقلین.
صانعی، یوسف (1397)، رویکردی به حقوق زنان، قم: فقه الثقلین.
صانعی، یوسف (1384)، برابری دیه (زن و مرد، مسلمان و غیرمسلمان)، قم: فقه الثقلین.
صانعی، یوسف (1383)، برابری قصاص، قم: فقه الثقلین.
صانعی، یوسف (1370)، فقه الثقلین فی شرح تحریر الوسیله، قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1381)، الأسفار الأربعه، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
صدر، محمدباقر (1410)، دروس فی علم الاصول. الحلقه الثالثه، قم: جامعه مدرسین.
ضیایی فر، سعید (1392)، «بهره‌گیری از شئون معصوم در استنباط احکام فقهی زنان»، کاوشی نو در فقه، س20، ش77، 116-104.
طباطبائی، سیدعلی بن محمد (1418)، ریاض المسائل. قم: مؤسسه آل البیت.
طباطبایی (علامه)، سید محمدحسین (1417)، المیزان. قم: دارالکتب الاسلامیه.
طبرسی، ابوعلی ‌فضل‌ بن‌ حسن (1412)، تفسیر جوامع الجامع، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
طبری، محمد بن جریر (1407)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، قاهره: دار الحدیث.
طریحی، فخر الدین (1416)، مجمع البحرین، تحقیق السید احمد الحسینی، تهران: المکتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه.
طوسی (شیخ الطائفه)، محمد بن حسن (1387)، المبسوط فی الفقه الامامیه، چاپ سوم، تهران: المکتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه.
طوسی (شیخ الطائفه)،‌ محمد‌ بن ‌حسن (1411)، مصباح المجتهد، بیروت: مؤسسه فقه شیعه.
طوسی (شیخ الطائفه)،‌ محمد بن ‌حسن (1407)، تهذیب ‌الاحکام ‌فی ‌شرح ‌المقنعه، تهران: دارالکتب ‌الاسلامیه.
عاملی جبعی (شهید ثانی)، زین الدین بن علی (1410)، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، قم: مؤسسه المعارف الإسلامیه.
عبادی، شیرین (1373)، تاریخچه و اسناد حقوق بشر در ایران، تهران: روشنگران.
علم الهدی، علی بن حسین (1391)، الإنتصار، نجف: مطبعه الحیدریه.
علی اکبریان، حسنعلی (1395)، «نقش عدالت در قانونگذاری در حکومت اسلامی»، کاوشی نو در فقه، س23، ش1. 48-19.
علیدوست، ابوالقاسم؛ عشایری منفرد، محمد (1390)، «بازپژوهی خروج از منزل بدون اذن شوهر»، مطالعات راهبردی زنان، س13، ش51.
عندلیب همدانی، محمد (1397)، درس خارج نکاح، مبحث نکاح صغار، بازیابی 14 تیر 1399 از: http://www.andalibhamedani.ir/posts/263421
فاضل ‌کاظمی، جواد بن ‌سعد (1429)، مسالک‌الافهام، قم: مرتضوی.
فرج، ریتا (2015)، امرأه الفقها و امرأه الحداثه: خطاب المساواه فی المدونه الفقهیه، بیروت: دار التنویر.
فضل الله، سید محمدحسین (1998)، دنیا المرأه، چ 4، بیروت: دار الملاک.
فلاحی، احمد (1401)، «ممنوعیت اجتهاد در برابر نص؛ قاعده یا خوانشی صورت گرایانه از تفسیر»، مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب، سال پنجم، ش2، 67-42.
فنایی، ابوالقاسم (1394)، اخلاق دین شناسی؛ پژوهشی در مبانی معرفتی و اخلاقی فقه، چ 2، تهران: نگاه معاصر.
فیض کاشانی، محمدمحسن (1407)، مفاتیح الشرایع، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی (ره).
قابل، احمد (1391)، مبانی شریعت، نسخه الکترونیک در: www.kadivar.com
قربان ‌نیا، ناصر (1392)، تأمل در فقه، تحول در حقوق، تهران: میزان.
کار، مهرانگیز (1376)، حقوق سیاسی زنان ایران، تهران: روشنگران.
کاشف الغطاء، محمدحسین بن محمدرضا (1390)، تحریر المجله، تهران: مجمع تقریب مذاهب اسلامی.
کدیور، محسن (1390)، بازخوانی حقوق زنان در اسلام، www.kadivar.com
کدیور، محسن (1387)، حق‌الناس؛ اسلام و حقوق بشر، چاپ سوم، تهران: کویر.
کلینی، ابوجعفر محمد بن ‌یعقوب (1407)، الکافی، چ4، تهران: دار الکتب‌ الاسلامیه.
مجتهد شبستری، محمد (1379)، نقدی بر قرائت رسمی از دین، تهران: طرح نو.
محقّق ‌داماد، سید مصطفی (1389)، قواعد فقه ‌بخش‌ مدنی (مالکیت، مسئولیت)، تهران: علوم اسلامی.
محقق سبزواری، محمد باقر (1381)، کفایه الاحکام، قم: نشر اسلامی.
مصطفوی، محمدکاظم (1390)، قواعد فقه2. ترجمه‌ عزیزالله ‌فهیمی. تهران: میزان.
مصلی نژاد، مریم؛ سید محسن سادات کیایی و فاطمه وجدانی (1401)، «تأملات اخلاقی در جواز نکاح صغیره و  تعارض آن با قاعده عدالت»، تأملات اخلاقی، دوره سوم، ش 10، 116-93.
مطهری، مرتضی (1409)، بررسی ‌اجمالی ‌مبانی ‌اقتصاد اسلامی، چ2. تهران: حکمت.
مظفر، محمدرضا (1430)، اصول الفقه، چ 5، قم: اسماعیلیان.
مکارم ‌شیرازی، ناصر (1424)، کتاب ‌النکاح، قم: مدرسه ‌الامام ‌علی ‌بن ‌ابی‌طالب.
موسوی‌ بجنوردی، سید ‌حسن (1419)، القواعد الفقهیه، قم: الهادی.
موسوی خمینی (امام)، سید روح الله (1379)، صحیفه امام خمینی (ره)، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا (1401)، کتاب القضاء، قم: خیام.
مولاوردی، شهیندخت (1392)، «پدیده‌ی نوظهور کودک بیوه»، حقوق زنان، ش 31.
مهرپور، حسین (1379)، مباحثی از حقوق زن، تهران: اطلاعات.
مهریزی، مهدی (1386)، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
نائینی، میرزا محمدحسین (1376)، فوائدالاصول، قم: انتشارات اسلامی.
نائینی، محمد حسین (1352)، اجود التقریرات، قم: مطبعه العرفان.
نجفی، محمد حسن (1404)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، تصحیح سید ابراهیم میانجی، تهران: المکتبه الاسلامیه.
نوبهار، رحیم؛ محمد رمضانی (1397)، «نقش گونه‌شناسی روایات در حل تعارض»، حدیث پژوهی، س10، ش 20، 84-63. 

  • تاریخ دریافت 06 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 11 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 16 آبان 1404