پژوهش‌نامه زنان

پژوهش‌نامه زنان

چالش های زنان ایرانی در بهره‌مندی از برخی حقوق مالی (مهر؛ نفقه و ارث) ناشی از عقد نکاح در کشاکش تحولات یک دهۀ اخیر

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه حقوق خصوصی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران
2 استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی دانشگاه بین المللی امام خمینی
3 دانشیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران.
4 استادیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران.
10.30465/ws.2026.53995.4594
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تبیین چالش‌های زنان ایرانی در بهره‌مندی از حقوق ناشی از عقد نکاح و تحلیل تأثیر تحولات فرهنگی-اجتماعی دهه اخیر بر این چالش‌ها انجام شد. روش مطالعه تفسیرگرا و کیفی بود؛ داده‌ها از متون حقوقی، قوانین مدنی، آرا و احکام فقهی، مقالات، کتاب‌ها و اسناد معتبر با نمونه‌گیری هدفمند گردآوری و با تحلیل مضمون تحلیل شدند. جمع‌آوری داده‌ها تا اشباع نظری ادامه یافت. اعتبار پژوهش با مثلث‌سازی منابع داده و اطمینان آن با توافق بین دو کدگذار و ضریب کاپای کوهن بالاتر از ۷/۰ تأیید شد. یافته‌ها نشان می‌دهد علی‌رغم شناسایی حقوق مالی زنان در قانون مدنی و فقه امامیه، دو دسته موانع اصلی مانع تحقق عملی این حقوق شده است: موانع فرهنگی-اجتماعی (هنجارهای مردسالارانه، نگاه ابزاری به مهریه، فشارهای خانوادگی) و موانع حقوقی-قانونی (مشکلات وصول مهریه، شرط تمکین برای نفقه، تبعیض در ارث). تحولات دهه اخیر افزایش آگاهی حقوقی زنان، گسترش فضای مجازی و تغییر ساختار ریاستی خانواده را در پی داشته و بر مطالبه‌گری زنان افزوده است، اما تداوم موانع، بهبود محسوسی ایجاد نکرده است. از مجموع بررسی‌ها چنین بدست آمده است که اصلاح وضع موجود مستلزم راهبردهای چندوجهی شامل فعالیت رسانه‌ای و آگاهی‌بخشی، لابی‌گری رسمی-قانونی، حمایت‌های سازمان‌یافته و بازاندیشی فقهی و درون‌دینی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Iranian Women’s Challenges in Realizing Financial Rights (Mahr, Nafaqah, and Inheritance) Arising from the Marriage Contract Amid the Socio-Cultural Shifts of the Past Decade

نویسندگان English

Khadija Hashemi 1
Mahdi Nourian 2
, Seyed Mohammad Hadi Saei 3
Habib Ramezani Akerd 4
1 PhD student, Department of private law, Imam Khomeini International University, Qazvin,Iran.
2 Asistant professor of Jurisprudence and Principals of Islamic Law Department, Faculty of Islamic Sciences and Researches, Imam Khomeini International University
3 Associate Professor, Department Of Private Law, Faculty Of Social Sciences, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran.
4 Assistant Professor, Department Of Private Law, Faculty Of Social Sciences, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran., Iran.
چکیده English

This study aimed to elucidate the challenges faced by Iranian women in realizing their rights arising from the marriage contract (aqd al-nikah), while analyzing the impact of socio-cultural developments over the past decade. Employing an interpretivist, qualitative methodology, data were gathered through purposive sampling from legal texts, civil codes, jurisprudential rulings, academic articles, books, and authoritative documents, and analyzed using thematic analysis until theoretical saturation. Validity was established through data source triangulation, and reliability via inter-coder agreement (Cohen's kappa 0.70). Findings indicate that despite formal recognition of women's financial rights in the Civil Code and Imami jurisprudence, two primary barriers impede practical realization: socio-cultural barriers (patriarchal norms, instrumentalization of dowry/mehriyeh, familial pressures) and legal-juridical barriers (procedural hurdles in collecting mehriyeh, the condition of submission/tamkin for spousal support/nafaqah, and gender disparities in inheritance). While recent developments have fostered heightened legal consciousness, cyberspace proliferation, and shifts away from patriarchal headship—escalating women's rights advocacy—persistent structural barriers have hindered tangible improvement. Reforming the status quo necessitates multifaceted strategies, including media engagement, awareness-raising, formal-legal lobbying, institutionalized support, and internal jurisprudential (ijtihadi) reappraisal.

کلیدواژه‌ها English

Women's financial rights
marriage contract
Imami jurisprudence
socio-cultural transformations
feminism

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 02 آبان 1405

  • تاریخ دریافت 17 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 15 مهر 1405
  • تاریخ پذیرش 02 آبان 1405